Nadzór nad fundacją — ustawa o fundacjach¶
Tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 166.
Kto nadzoruje¶
- art. 5 ust. 2 — fundator wskazuje ministra właściwego ze względu na cele fundacji. Brak automatyzmu ustawowego → pierwszy krok to odpis pełny KRS + statut, nie zgadywanie resortu.
- art. 9 ust. 2 — sąd zawiadamia o wpisie właściwego ministra oraz starostę właściwego ze względu na siedzibę → nadzór dwutorowy.
- ⚠️ Dla fundacji z siedzibą w Poznaniu funkcję starosty wykonuje Prezydent Miasta Poznania (miasto na prawach powiatu) — konflikt ról: ten sam organ udziela dotacji i nadzoruje fundację. Ścieżka ministerialna jest w takim układzie wiarygodniejsza.
- art. 15a ust. 1 — wobec fundacji korzystającej ze środków publicznych i działającej na obszarze całego kraju starosta wykonuje uprawnienia z art. 12–15 w zakresie swojej właściwości miejscowej; ust. 2 — zadanie z zakresu administracji rządowej.
Właściwy minister przy celach edukacyjnych: dział „oświata i wychowanie" (art. 5 pkt 15 ustawy o działach) → Minister Edukacji (MEN publikuje wykaz nadzorowanych fundacji); dział „szkolnictwo wyższe i nauka" (art. 5 pkt 21) → MNiSW. Decyduje wskazanie w statucie/KRS, nie kryterium merytoryczne — fundacja o celach naukowych realizująca zajęcia szkolne może być nadzorowana przez MNiSW, co w praktyce oznacza nadzór martwy.
Sprawozdanie roczne¶
- art. 12 ust. 2 — fundacja składa corocznie ministrowi sprawozdanie z działalności „pozwalające ocenić prawidłowość realizacji celów statutowych".
- art. 12 ust. 2b — postać elektroniczna, formularz z BIP MS, podpis kwalifikowany/zaufany/osobisty.
- art. 12 ust. 2a — zwolnienie dla OPP publikujących w BIP NIW.
- art. 12 ust. 3 — fundacja udostępnia sprawozdanie do publicznej wiadomości. Niewykonanie = samodzielny zarzut nadzorczy.
Stan prawny wzoru: rozporządzenie MS z 8.05.2001 w sprawie ramowego zakresu sprawozdania z działalności fundacji uznane za uchylone z dniem 1.01.2023. Obowiązuje rozporządzenie MS z 20 grudnia 2022 r. w sprawie jednolitego wzoru formularza sprawozdania z działalności fundacji, Dz.U. 2022 poz. 2791.
Zakres obejmuje m.in. przychody z wyodrębnieniem środków ze źródeł publicznych, koszty w podziale na cele statutowe / administrację / działalność gospodarczą, wynagrodzenia (w tym zarządu) oraz informację o przeprowadzonych w fundacji kontrolach i ich wynikach. Ta ostatnia pozycja pozwala sprawdzić, czy grantodawca w ogóle kontrolował dotację.
[do weryfikacji] czy pozycja o kontrolach przetrwała w formularzu z 2022 r. [do weryfikacji] dokładny termin złożenia — ustawa nie określa daty wprost; praktyka: do końca następnego roku kalendarzowego.
art. 23 udppw — sprawozdania OPP publikowane w BIP Narodowego Instytutu Wolności (sprawozdaniaopp.niw.gov.pl) — dotyczy tylko fundacji ze statusem OPP. Fundacja bez OPP nie trafia do tej bazy; jedyne jawne źródło to art. 12 ust. 3 (własna publikacja) i UDIP do ministerstwa.
Środki nadzorcze¶
| Przepis | Środek |
|---|---|
| art. 12 ust. 1 | o zgodności działania fundacji z prawem, statutem i celem orzeka sąd w postępowaniu nieprocesowym na wniosek ministra lub starosty |
| art. 13 | minister lub starosta może wystąpić do sądu o uchylenie uchwały zarządu rażąco sprzecznej z celem, statutem lub prawem; zd. 2 — może jednocześnie żądać wstrzymania wykonania uchwały do czasu rozstrzygnięcia |
| art. 14 ust. 1 | przy istotnym naruszeniu: wyznaczenie terminu na usunięcie uchybień albo żądanie zmiany zarządu |
| art. 14 ust. 2 | po bezskutecznym upływie terminu albo przy dalszym uporczywym działaniu: wystąpienie do sądu o zawieszenie zarządu i wyznaczenie zarządcy przymusowego (ust. 3–4 — zakres i uchylenie) |
| art. 14a | organ nadzoru kontroluje fundację będącą instytucją obowiązaną wg przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy (odpowiednio rozdz. 12 ustawy z 1.03.2018) — dodatkowa dźwignia przy nieprzejrzystych przepływach |
| art. 15 ust. 2 | wniosek do sądu o likwidację |
Jak obywatel uruchamia nadzór¶
Brak trybu wnioskowego — legitymacja z art. 12 ust. 1, 13, 14, 15 ust. 2 przysługuje wyłącznie ministrowi i staroście. Realne ścieżki:
- pismo-sygnał z dowodami do departamentu prowadzącego sprawy fundacji;
- wniosek z art. 241 KPA o podjęcie czynności nadzorczych — termin miesiąc (art. 244 § 1), obowiązek zawiadomienia (§ 2), skarga przy bezczynności (art. 246 § 2);
- skarga art. 227 KPA na bezczynność nadzorczą — organ właściwy wobec ministra: Prezes RM (art. 229 pkt 8);
- wniosek UDIP do ministerstwa o sprawozdania z art. 12 ust. 2 za wskazane lata — są w posiadaniu organu, więc są informacją publiczną. To najszybsza droga do finansów fundacji bez statusu OPP.